COVID-19 FAQS

Last updated: 7 March 2020



Filipino | English | Ilokano | Kapampangan | Sebwano | Waray | Meranaw | Kinaray-a | Pangasinan | Bikol | Hiligaynon


Ano an Coronavirus?

An Coronavirus dako nga pamilya hin mga virus nga hinungdan hin damo nga sakit, tikang han simple nga sip-on ngadto han seryoso nga mga impeksiyon sugad nga hinungdan han Midle East Respiratory Syndrome-related Coronavirus (MERS-CoV) ngan Severe Acute Respiratory Syndrome-related Coronavirus (SARS-CoV). An Coronavirus puwede liwat magin hinungdan hin damo pa nga sakit han kahayupan ngan ha panimalay (domesticated pets).

Ano an novel coronavirus?

An novel coronavirus (2019-nCoV) usa nga bag-o nga strain hin coronavirus nga diri pa nahakikit-an ha katawhan. An 2019-nCoV nagin hinungdan hin duro nga pulmonyá ha damo nga kaso ha China ngan tumapón ha damo pa nga mga nasud ngan siyudad.

 

Han 12 Pebrero 2020, an World Health Organization nag-anunsiyo nga an novel nga sakit opisyal nga ginngaranan nga Coronavirus Disease 19 o COVID-19.

Diin nagtikang an COVID-19?

Han 31 Disyembre 2019, an hugpo nga kaso hin pulmonyá ha diri mahibaruan nga kawsa nahisabtan ha Wuhan, China. An tigda nga pagsarang nahisabtan nga hinungdan han sakit  nga coronavirus, bag-o nga klase hin coronavirus nga diri pa nahakikit-an ha katawhan.

Áno an mga sintomas ngan posible nga komplikasyon han impeksiyon hini nga coronavirus?

Kasagaran nga senyales han impeksiyon hini nga coronavirus an trangkaso ngan respiratory symptoms, hiranat, ubo, kinakapos han pagginhawa (shortness of breath), ngan ginhihimakuri pagginhawa. Ha duro nga mga kaso, nagigin hinungdan hin pulmonyá, acute respiratory syndrome, kidney failure, ngan pagkamatay.

Pagbug-at hiton dughan ngan kurii
 

Paunan-o natapon/nahibabalhin ha igkasitawo an COVID-19?

Han 24 Enero 2020, ginkumpirma han World Health Organization an pagtapón ha igkasitawo hin kadamuon nga kaso ha Wuhan City, China. Pero, waray sadang nga impormasyon nga magpapamatuod han intensidad hin tawo-ha-igkasitawo nga pagbalhin han virus, full clinical features, ngan an orihinal nga gintikangan han pagsaráng (outbreak).

 

Nagdudumara pa hin kadugangan nga pag-aram an mga eksperto mahitungod han gintikangan han virus ngan paunan-o ini nagsasarang. Nahisabtan an kaibahon han virus ha SARS ngan MERS, samtang an kadagmiton han pagsarang han virus gin-aadman pa.

May-ada ba bulóng o tambal han COVID-19?

Waray igsakto nga bulóng o tambal ha bisan áno han coronavirus upod an COVID-19. Pero, damo han mga sintomas puydi bulungon o tambalon base han mga kondisyon han pasyente. An suporta ngan pagtimangno ha tawo nga may-ada impeksiyon dako liwat an bulig.

PAGBIYAHE

Ano an kinahanglan buhaton kun nagbiyahe ha Wuhan, China ngan naabat hin sintomas han COVIND-19?

An mga pasyente, partikular an nagbiyahe tikang ha China, nga naabat han sintomas hin hiranat ngan ubo kinahanglan mangaro hin tambulig tikang ha ospital.

Ano an kinahanglan buhaton kun naabat hin sintomas hin mild-flu, pero waray pagbiyahe ha China o waray kontak kun hin-o man nga nagbiyahe ha China?

Hini nga sitwasyon, diri kinahanglan magpatest para hin 2019-nCoV ARD. Alayon pagkonsulta ha iyo pinakaharani nga ospital kun ginkikinahanglan.

May-ada ba kinahanglan sundon nga restriksiyon ha pagbiyahe?

Oo, may-ada. Han 2 Pebrero 2020, inaprobaran ni Presidente Rodrigo R. Duterte an temporaryo nga pagpasulod/pagpabalik han hin-o man (labot han mga Filipino ngan han may-ada residente visa nga inisyu han Filipinas) nga direkta tikang ha China ngan Special Administrative Regions, sugad han Hongkong, Macau.

An mga magbibiyahe ha gawas han nasud gin-aaghat liwat nga likayan an lugar nga may-ada mga kaso hin novel coronavirus. Gin-aaghat hira nga sumunod han mga pahibaro ngan plano han nasud nga ira bibiyahian; hibaruan nira an mga pasilidad nga harani hiton ira lokasyon; ngan magin sayud han mga impormasyon mahitungod hini nga sakit.
 

Tutugutan ba an Overseas Filipinos tikang hin iba nga nasud nga may-ada kumpirmado hin 2019 nCoV ARD nga umuli?

Oo, tutugutan hira. DOH an manginginano pag-uli nira. Ha ira pag-abot, ibubutang hira ha pasilidad han DOH para hin monitoring ngan kadugangan nga medikal nga pagkikinahanglanon sakob hin 14 kaadlaw. Kun may-ada nimo hiranat ngan/o ubo ha imo pag-abot, dayon paghatag hin impormasyon ha quarantine medical officer/s nga naka-duty ha airport o seaport.

Diin makakukuha an publiko hin impormasyon mahitungod han 2019-nCoV ARD?

An Publiko makakukuha hin impormasyon mahitungod han 2019-nCoV tikang han opisyal nga press release han DOH, website, ngan opisyal social media platforms. Paglikay han mga peke nga balita nga nasirkular ha online, ngan pirmi iberipika an gintikangan han balita.

PAGPUGONG

An sadang buhaton han publiko para mapudngan an pagsarang han COVID-19?

Gin-aaghat han DOH an publiko hin:

a. Agsob ngan kaangayan nga paghugas han mga kamot gamit an sabon
b. Kaangayan nga pag-ubo ha publiko nga lugar
     i. Pagdadara pirmi hin panyo o tissue
    ii. Pagtakop han bâbâ ngan irong gamit an panyo/tissue (puydi liwat ha pakô han bado o ilarum hiton bakag (crook of elbow) kun maubo o masisnga)
   iii. Paharayo ha katawhan kon maubo
   iv. Ayaw paglura bisan diin
    v. Ighapil an ginamit nga tissue ha angay nga basurahan
   vi. Paghuhugas pirmi han mga kamot katima pag-ubo o pagsisnga
  vii. Gamit hin alkohol o hand sanitizer
c. Likayi an pagkapot han kahayupan urog an mga ilahás (wild)
d. Lutua hin maupay an mga pagkaon
e. Pagmantene hin malibsog nga kalawasan

Ano an kinahanglan buhaton han mga ospital kun may-ada COVID-19 patient/s under investigation (PUI) o pasyente ngan gin-iimbestigahan kun may-ada COVID-19?

Hin-o an dayon iimbestigaran ngan igpapailarum hin tests para han COVID-19 impeksiyon?

Kikinahanglanon nga imbestigaran ngan i-test para han COVID-19:

1) Tawo nga may-ada severe acute respiratory infection (SARI), hiranat ngan  ubo, ngan may-ada usa hini:
     a) Nagbiyahe o umukoy ha Wuhan hin 10–14 kaadlaw antis hisabtan an mga sintomas;
     b) Usa nga health worker nga nagtatrabaho dida hin pasilidad nga may-ada mga  severe acute respiratory infections (waray labot kun diin hiya naukoy o kun hiya nagbiyahe).
2) Tawo nga may-ada acute respiratory infection (ARI) ngan may-ada usa hini nga basehan sakob hin 14 kaadlaw antis magkamay-ada han sakit:
     a) Pagharani han kumpirmado o ginruruha-duhaan nga may-ada kaso;
     b) Binisita/nagtatrabaho dida hin animal market ha Wuhan; ngan
     c) Nagtrabaho/pumakadto hin health facility nga nahireport nga may-ada pasyente hin HAI-associated COVID-19 nga naireport.