COVID-19 FAQS

Last updated: 7 March 2020



Filipino | English | Ilokano | Kapampangan | Sebwano | Waray | Meranaw | Kinaray-a | Pangasinan | Bikol | Hiligaynon


Unsa ang mga coronavirus?

Ang mga coronavirus parte sa dakong pamilya sa mga virus nga nagdala og mga sakit sama sa simpleng hilanat ngadto sa mas grabe nga mga impeksyon sama sa Middle East Respiratory Syndrome related-coronavirus (MERS-CoV) ug Severe Acute Respiratory Syndrome-related coronavirus (SARS-CoV). Ang Coronavirus kay pwede makatakod sa mga binuhing kahayopan ug mga binuhing iro ug iring.

Unsa ang novel coronavirus?

Ang novel coronavirus (2019-nCoV) usa ka bag-ong klase sa coronavirus nga wala pa nahibaw-an saona sa katawhan.  Ang 2019-nCov maoy hinungdan sa mga kaso sa severe pneumonia didto sa China ug nikatag na kini ngadto sa ubang nasud ug siyudad.

 

Niadtong Pebrero 12, 2020, ang World Health Organization nag-anunsiyo nga ang novel nga sakit kay tawagon og coronavirus disease 2019 or COVID-19. 

Asa gikan ang COVID-19?

Niadtong Disyembre 31, 2019, naay mga kaso sa pneumonia nga wala mahibaw-i ang hinungdan ang natala sa Wuhan, China. Nahibaw-an sa mga experto nga ang COVID-19 maoy hinungdan sa pagkatap sa maong sakit.

Unsa ang mga simtomas ug mga komplikasyon sa coronavirus?

Ang mga komon nga timailhan kung nasakit ka og coronavirus kay sama sa trangkaso ug respiratory symptoms, hilanat, ubo, ug paglisod og ginhawa. Sa grabe nga mga kaso, makaingon kini og pneumonia, acute respiratory syndrome, kidney failure ug bisag kamatayon.

Unsaon pagtakod sa COVID-19?

Niadtong Enero 24, 2020, gikompirmar sa World Health Organization ang pagkatag sa sakit pinaagi sa taw ngadto sa usa ka tawo didto sa Wuhan, China. Pero wala pay igong impormasyon sa kung gi-unsa pagkatag sa maong virus ngadto sa mga taw ug kung asa man gani gikan ang maong sakit.

 

Gidali na sa mga experto ang ilang pagtuki kung asa gikan ang virus ug unsaon pagpugong sa pagkatag niini.  Ang virus giingon nga lahi ra sa mga naunang virus sama sa SARS and MERS ug  ang ka-isog ug kapaspas sa pagkatag sa virus kay padayon pang gitun-an.

Nana bay tambal sa COVID-19?

Wala pay tambal ang coronavirus apil na ang COVID-19. Pero ang mga sintomas niini pwedeng matambalan ug magdepende sa kahimsog sa pasyente. Ang sakto nga pag-amuma sa mga pasyente kay dakong tabang sa pag-ayo.

PREVENTION (PAGPUGONG)

Unsa’y mabuhat sa publiko aron mapugngan ang pagkatag sa virus?

Gi-abisohan sa DOH ang publiko nga:

a. Pirmi manghugas og tarong sa kamot
b. Mu-obserbar og tarong nga pag-ubo o hatsi
     i. Pagdala pirmi og panyo/tissue.
    ii. Taboni ang baba ug ilong gamit ang panyo/tissue (kung wala’y panyo/tissue, ibawg ang imong siko aron matabunan ang baba ug ilong inig ubo o hatsi, o gamita ang panapton sa imong sinina).
   iii. Palayo sa mga tao kung mu-ubo o hatsi.
   iv. Ayaw og luwa bisan asang dapita.
    v. Ilabay og tarong ang mga nagamit nga tissue.
   vi. Pagkahuman og  ubo o hatsi, panghugas 0g kamot.
  vii. Gamit og alcohol o sanitizer.
c. Mulikay og duol sa mga ihalas nga hayop o hayop sa umahan
d. Segurohon nga naluto og tarong ang pagkaon
e. Magmintinar og himsog nga estilo sa panginabuhi para malig-on ang lawas

 

Unsa’y angay buhaton sa mga ospital nga adunay mga pasyenteng gi-obserbaran nga posibleng naay sakit nga COVID-19, o patients under investigation (PUI)?

Ang  Infection Control Committee (ICC) sa ospital ang una mu-susi sa mga kaso. Kung ma klasipikar na sa ICC nga PUI ang kaso, dapat i-kuwarentena ang pasyente.

Pahibaw-on dayon sa ICC ang DOH Regional Epidemiology and Surveillance Units (RESU), nga mao’y mu-report sa DOH Epidemiology Bureau.

Kung adunay PUI ang ospital, ipadala nila ilang nakolekta nga espesimen (oropharyngeal and nasal swabs) sa Research Institute of Tropical Medicine (RITM) para ma-screen.

Gidasig sa DOH ang mga health workers nga magmatngon ilabi kung nagbantay og mga pasyente nga adunay acute respiratory infection ug katong nibiyahe gikan China.

Katapusan, giawhag ang tanan pasilidad sama sa ospital nga tarungon ilang standards sa pagsugpo sa impeksyon, ilabi na ang ilang mga emergency department.

Kinsa ang mga dapat imbestigaran dayon ug ipa-test para mahibaw-an kung aduna silay COVID-19?

Ang mga musunod mao’y kinahanglan ma-imbestigaran ug ma-test dayon:

a. Ang mga adunay severe acute respiratory infection (SARI), hilanat ug ubo, ug naa’y bisan usa aning mga musunod:
     i. Nibiyahe gikan sa Wuhan, o nakapuyo sa Wuhan, 10-14 ka adlaw bag-o nigawas ang mga sintomas;
    ii. Health worker nga nagtrabaho sa pasilidad nga adunay mga pasyente nga adunay SARI, bisag wala nibyahe o nipuyo sa ubang nasud ang health worker.
b. Ang mga adunay acute respiratory infection (ARI) ug naa’y bisan usa aning mga musunod, sulod sa 14 ka adlaw bag-o nigawas ang mga sintomas :
     i. Niduol o adunay kontak sa tawong kumpirmado, o lagmit, nga adunay COVID-19;
    ii. Nibisita o nagtrabaho sa live-animal market sa Wuhan;
   iii. Nitrabaho o nibisita sa mga pasilidad nga nabalitang adunay HAI-associated COVID-19 infections.

 

Unsay buhaton nimo kung nibyahe ka gikan sa Wuhan, China, ug aduna kay sintomas sa COVID-19?

Ang mga pasyente nga nakasinati ug sintomas sama sa hilanat ug ubo, labina kadtong nibyahe gikan sa China, kay gidasig nga muadto og ospital para matagaan dayun og atensyong medikal.

Unsa imong angay buhaton kung gibati ka og hilanat, bisan ug wala ka ning byahe gikan sa China, o naka duol og tawo nga gikan og China?

Di kinahanglan nga magpatest para sa 2019-nCoV ARD. Konsulta lang sa pinakaduol nga hospital o clinic sa inyong lugar, depende sa panginahanglan.

Aduna ba’y mga ginadili nga polisiya sa pagbiyahe nga angay bantayan?

Naa. Niandtong Pebrero 2, 2020, gi-approbahan ni Pres. Rodrigo Duterte ang temporaryo nga di pagpasulod sa mga tawo (way labot sa mga Filipino ug sa gitagaan og PR resident visa sa Pilipinas) gikan sa China, ug sa mga Special Administrative Regions niini sama sa Hongkong ug Macau.

Gi-tambagan usab ang mga pasahero nga pa-larga gikan sa Pilipinas nga likayan ang mga nasud nga adunay coronavirus. Ang mga pasahero kinahanglan mu-sunod sa mga balaod ug plano kabahin sa public health sa mga nasod nga ilang adtuon; timan-an ang pinaka-duol nga ospital o healthy facility sa ilang lugar; ug padayon nga mag-atang sa bag-ong impormasyon kabahin niani nga sakit. 

Pwede ba mu-uli ang mga OFW nga gikan sa nasod nga adunay kumpirmadong kaso sa 2019 nCoV ARD?

Pwede. Ang DOH mu-atiman nila sa ilang pag-uli. Sa ilang pag-abot, bantayan sila sa usa ka health facility og obserbaran sa 14 ka adlaw. Kung naa ka’y ubo o hilanat sa imong pag-abot, pahibaw-a dayon ang quarantine medical officers og empleyado sa airport o pier.

Asa makakuha og dugang impormasyon ang publiko kabahin sa 2019 – nCoV ARD?

Makakuha og impormasyon kabahin sa 2019 – nCoV gikan sa press release sa DOH, website, ug opisyal nga plataporma sa social media. Kinahanglan nga mabinantayanon sa fake news og ubang balita nga dili tinuod nga ningkatap online, ug siguraduha ang pagsusi sa gigikanan sa imong impormasyo.