COVID-19 FAQS

Last updated: 7 March 2020



Filipino | English | Ilokano | Kapampangan | Sebwano | Waray | Meranaw | Kinaray-a | Pangasinan | Bikol | Hiligaynon


Antonaa i manga coronavirus?

So manga coronavirus na malaa a pamilya o mangaroroni a oyagoyag a phagataki ko miyamakaito-ito a oyagoyag a kanam (organism) pёkhasabapan ko malaa a randiyar o manga sakit, iphoon ko khakalilidan a panёnggaw taman ko kiyabologan a manga minitogalin datar o kiya sabapan ko Middle East Respiratory Syndrome-related Coronavirus (MERS-CoV) ago so kiyabologan a Acute Respiratory Syndrome-related Coronavirus (SARS-CoV), so Coronavirus na mapakay a kasapaban ko pithibarangan a manga sakit phoon ko manga pangangayamёn sii sa kanggilopa ago so  phagoyagёn a manga ayam.

Antonaang kai mibibida a coronavirus?

Giyang kai a mibibida a coronavirus (2019-nCoV) na mibabagowan a sakit a lawas o coronavirus a dapёn matёndo o manga manosiya. So 2019nCoV na aya pёkhasabap ko kiya bologan a pneumonia ko madakёl a manga kaso sii sa China ago minipanogalin ko madakёl manga bansa  ago manga ingёd.

Inako miyaipos a February 12, 2020, na giya World Health Organization na piyakalangkap iran a giyang kai a mibibida a sakit na opisyal a bithowan iran sa Sakit a Coronavirus-19 odi na COVID-19.

Anda miyakapoon ang kai a COVID-19?

Inako miyaipos a 31 December 2019, adёn a pilompok a manga kaso a di katawan i kiya poonanon a mini-report sii sa Wuhan, China. Giyang kai a mitalёmba a kiya pakalaolad iyan na miyatёndo a aya kiya poonan iyan na so sakit a coronavirus, bago a coronavirus  a dapёn matёndo o manga manosiya.

Antonaa so manga toos ago mapakay a manga phakalonsan a sakit ko pёkhaogalinan a coronavirus?

So kadadakёlan a manga toos ko pёkhaogalinan a coronavirus na pёdon so datar o pёphanёnggawn ago manga toos ko kaginawa niyan, kakhayaw, lёgёt, pёkhalёtan a kaginawa niyan, ago marёgёn a kaphakaginawa. Sii ko kiya bologan a manga kaso, na mapakay a kasabapan sa pneumonia, miyatimo a kiya bologan a di phakaginawa, didёn phagogop so kidney, ago taman sa iphatay.

Andamanaya i kipёkhitogalin o COVID-19?

Inako 24 January 2020, giya World Health Organization na miyangimbёnar ko manosiya- ago- manosiya a kipёkhitogalin iyan bamolabao madakёl sii sa Wuhan city, China. Ogaid, na korang pёn so katao ko kapakakowa sa titho a paratiyaya mipantag ko kabagёr o manosiya-ago-manosiya a kipёkhitogalin iyan, so langon a manga phangosarёn a pagigimo sa klinik, ago so pagampaganay a kiya poonan a kiya pakalaolad iyan.

So manga Health expert na pinggagaanan iran so research ko kaphaganada iran ko paganay a manga kiya poonan ang kai a virus ago andamanaya ang kai a kaphakalaolad iyan. Giyang kai a virus na salakaw ko SARS ago so MERS, ogaid, na phangogalin ago so kapakapatay niyan na dipёn di pagistadiyan.

Ino khabolongan ang kai a COVID-19?

Da dёn a miyatёndo a bolong ko apiya antonaa coronavirus rakhёson ang kai a COVID-19.

Ogaid na, kadakёlan ko manga toos iyan na khapakay a kabolongan makaokit ko manga mambёbёtad o pasinti sa klinik. So kaogopi manishakit ko kiya ogalinan a manga taw na mapakay a malaa a iphakapiya.

KAPANANGGILA

Antonaa i pёnggolaolaan o madakёl a taw kaan kapananggilai so kapakalaolad ang kai a COVID-19?

Giya DOH na inimosawir iyan ko madakёl a taw ang kai:

SINANADЁN SO LALAYON  A KAPAMANGONAB SA LIMA
SINANADЁN SO  ONTOL  A  BILANGATAW  A KAPЁLЁGЁ-LЁGЁT
PANANGGILA  KO  KAPHAGOBAY KO MANGA PANGANGAYAMЁN SA KANGGILOPA ODI NA MAILA A PANGANGAYAMЁN A DI MAKAMBABAKЁS

SIGORADO ANG KA A MIYALOTO PHIYAPIYA SO PANGЁNЁNGKЁN
     a. Sinanadang ka so lalayon ago ontol a kapamangonab sa lima

     b. Sinanadang ka  inggolalan so bilangataw a ontol a kapёlёgё- lёgёt

      I. Lalayon maawid sa panyo/tissue
     II.Sapёngan so ngari ago ngirong a panyo/tissue (barokan a bangkala odi na kapёpёkoan ko siko na mapakay a osarёn a ishapёng sa ngari igira ligёt odi na miyakambaan)
    III. Awat ka ko manga taw igira pёlёgёtёn
    IV. Di ka pёphanodά
     V.  Lёbadёn ka phiyapiya so miyaosar a tissue
    VI. Lalayon ka phagonabi so manga limang ka makapasad ka makambaan odi na lёgёtёn
   VII. Osar ka sa alcohol/sanitizer

a. Pananggila ka ko kaobay ko manga pangangayamёn sa kanggilopa odi na maila a pangangayamёn

b. Sigorado ang ka a miyaloto phiyapiya so pangёnёngkёn

e. Lalayonang ka so mapiya a kapёkhaoyagoyag kaan ka di khaogalinan

Antonaa pёnggolaolaan o manga ospital a adёn a manga pasinti niyan a phagimbistigarёn (PUI) sa COVID-19?

So miyatёndo a infection control committee (ICC) ko ospital na aya makasasangan ko paganay a imbistigasyon ko manga kaso. Amayko so kaso na miyatёndo a taw a phagimbistigarёn (PUI), sёkaniyan na khisibay.

So ICC na maphakatokaw a DOH Regional Epidemiology and Surveillance Units (RESU), a maphakitokawan iran sa DOH Epidemiology Bureau.

So manga ospital a adёn a manga PUI niyan na iphakawit iran so miyatimo a manga specimen (oropharyngeal ago langog sa ngirong [nasal swabs]) sa Research Institute of Tropical Medicine (RITM) kaan kaphapandapati.

Giya DOH na phangoyatan iyan mambo so manga health worker ko kapaginёngka ago kapananggila ko manga thamanan igira madadanga iran so manga pasinti a kiyabologan a di phakaginawa a kiyaogalinan, bamolabaw so adёn a thotholan sa kiyasong iyan sa China.

Aya kaposan iyan na, langon a manga health facility na paliyogat so kapagoman ko kalalayaman a manga kinggolalanёn ko kaphananggila ago kakontrola ko kaogalinan, bamolabaw ko emergency a manga departamento iran.

Antawaa i paliyogat a maimbistigar nggagaan ago katёpёngan ko COVID-19?

Giyang kai a phamakatalondog i paliyogat a maimbistigar ago katёpёngan nggagaan ko COVID-19:

     1) So taw a adёn a kiya bologan a di phakaginawa phiyapiya a kiyaogalinan (SAR), dii khayaw ago pёlёgёtёn, ago adёn a isa bo sang kai a phamakatalondog:

          a) Adёn a thotholan sa kiyandalakaw odi na miyakabaling sa Wuhan sii ko solёd a 10-14 a manga gawii ko dapёn magёdam so manga toos; 

          b) So health worker a nggagalёbёk dёn ko darёpa a katatagoan ko manga pasinti a kiyabologan a kiyaogalinan ko manga sakit, a dadёn pamikira so darёpa a babalingan iyan odi na thotholan ko kiyandadalakaw.

     2) So taw a kiyabologan so sakit a kiyaogalinan (AR) ago dii nggolalan iyan ang kai a isa sang kai a phamakatalondog a phamamilian sii ko solёd a sapolo ago pat (14) gawii ko dapёn magёdam so sakit;

          a) Kapakipёrorada ko miyatёndo odi na kiya porbaan a kaso;

          b) Somong/nggalёbёk ko padian a adёn a oyagoyagon a pangangayamёn sii sa Wuhan; ago

          c) Nggalёbёk/tomamёng sa health facility a adёn a a manga pasinti ron a miyatharo a HAI-associated sa COVID-19

KANDADALAKAW

Antonaa i showaan ka opama ko mindalakaw ka gopёn sa Wuhan, China ago makagёgёdam ka ko manga toos ko COVID-19?

So manga pasinti, bamolabaw so manga mindadalakaw a phoon sa China, a kiya ilayan ko manga toos ko ka khayaw ago lёgёt na paliyogat so kapakipamolong iyan nggagaan sa ospital. 

Antonaa i showaan ka opama ko makagёgёdam ka sa malo pёphanёnggawon a datar o manga toos, ogaid na da makandalakaw gopёn sa China odi na daa minipёrorada iyan a apiya antawaonon san a mikandalakaw sa China?

Sa giyang kai a lagid aya a kaso na di dёn paliyogat so kapakitёpёng ko 2019-nCoV ARD. Kapёdipёdi ka na ding ka pёndarainonёn na konsulta ka ko marani rёkano a health facility. 

Ino, adёn a manga inisapar ko kandalakaw a paliyogat so kinggolalanёnon?

Oway, Inako bo ko February 2, 2020, na si Presidente Rodrigo Roa Duterte na inaproban iyan so temporary a di kaphakasolёd o apiya antawaa taw (makaliyoliyo bo ko manga Filipino ago so adёn a Permanent Residence [PR] ko babalingan iyan a manga visa a inibёgay a Pilipinas [PH]) mamantёk a makapopoon sa China ago so manga Special Administrative Regions iyan datar a ongkong, Macau.

So pёliyo a manga dii ndadalakaw na tiyapaosan  siran mambo a pananggilai iran oba  ndalakaw ko manga ingёd a katawan a adёn a manga kaso ron ang kai a sabarang a paniyakit a coronavirus. So dii ndadalakaw na tiyapaosan siran ko kinggolalanёn iran ko manga parinta ago public health a manga plano o manga ingёd a phanongowan iran odi na mbalingan iran; pёlobaa iran so manga health facility a miyakaranirani ko katatagoan kiran; ago lalayon iran phangamada so bago a kalangkapan mipantag sang kai a sakit.

Ino, so manga Overseas Filipino ko pёd a manga ingёd a miyatёndo a adёn a 2019 nCoV ARD a manga kaso niyan khapakay a makabaling siran?

Oway, khapay siran. Giya DOH na aya kiran matao amayko maling siran.  Sii ko kambaling iran, na thagikorёn siran sii sa health facility ko kaphanishakita ago pёd a kapёthakdira ko kaphamolongi kiran andadёn i kapakaoma iran sii ko solёd a sapolo ago pat (14) gawii. Opama ko adёn a mayaw ngka  ago/ odi na lёgёt ka ko kiya pakaomang ka, nggagaan ka na pakitokawing ka ko manga opisyal a medical quarantine on    duty sa airport odi na sa pantalan.

Anda phakakowa so madakёl a taw sa kalangkapan mipantag ko 2019 nCoV ARD?

So madakёl a taw na khapakay a makakowa sa kalangkapan mipantag ko 2019 nCoV phoon ko opisyal a iphamёgay a kalangkapan, website, ago opisyal a social media manga plataporma a DOH. Kapёdipёdi kanobo na paginёngka kano ko paltik/di bёnar a manga kalangkapan ago manga riport a mabёbёmbar sa online, ago lalayon phagamadёn so manga phangapopoonan o phamakalangkapёn ka.