COVID-19 FAQS

Last updated: 7 March 2020



Filipino | English | Ilokano | Kapampangan | Sebwano | Waray | Meranaw | Kinaray-a | Pangasinan | Bikol | Hiligaynon


Ano dya ang mga coronavirus?

Ang mga coronavirus sangka pamilya kang mga virus nga nagatugro kang nanarisari nga mga sakit, maghalin sa ordinaryo nga pag-ubo asta sa mas seryoso nga mga impeksiyon parehas kang Middle East Respiratory Syndrome-related Coronavirus (MERS-CoV) kag Severe Acute Respiratory Syndrom-related Coronavirus (SARS-CoV). Ang coronavirus mahimu man nga halinan kang nanarisari nga sakit sa mga sapat sa uma kag mga ginahëptan nga mga sapat sa balay.

Ano dya ang novel coronavirus?

Ang novel coronavirus (2019-nCoV) sangka bag-o nga sahi kang coronavirus nga wara pa makit-an sa mga tawo. Ang 2019-nCoV nagatugro kang malala nga pulmonya sa duro nga mga kaso sa China kag nagrapta rën sa iban nga mga pungsod kag mga siyudad.

 

Katong nagligad nga Pebrero 12, 2020, ang World Health Organization nagpahayag nga ang dyang bag-o nga sakit opisyal nga pagatawgon nga Coronavirus Disease 19 ukon COVID-19.

Sa diin naghalin ang COVID-19?

Katong nagligad nga Disyembre 31, 2019, ang nagaduro nga kaso kang pulmonya nga wara pa naman-an ang gintunaan nabalita sa Wuhan, China. Ang pagmarasakit naman-an sa urihi nga tëngëd gali sa coronavirus, sangka bag-o nga sahi kang coronavirus nga wara pa makita sa mga tawo.

Ano ang mga sintoma kag posible nga mga kumplikasyon kang impeksiyon kang coronavirus?

Ang masami nga mga sintoma kang impeksiyon kang coronavirus amo ang daw trangkaso kag hapu, hilanat, ubo, ginahapu-hapu, kag kabëdlay sa pagginhawa. Sa mga malala nga kaso, puwede dya halinan kang pulmonya, grabe nga sakit sa bagâ, malalâ nga sakit sa bato, kag pati pagkapatay.

Paano makalaton ang COVID-19?

Kang Enero 24, 2020, ang World Health Organization nagkumpirma ang paglaton nga tawo sa tawo sa Siyudad Wuha, China.  Ugaring wara pa it bastante nga mga impormasyon agëd mangin sigurado tuhoy sa kabaskëg kang paglaton nga tawo sa tawo, sa klinikal nga bayhën kang sakit nga dya, kag kon ano ang ginahalinan kang pagduro kadya.

Ang mga eksperto sa ikaayong lawas ginpaspasan ang andang mga pagpanalawsaw sa ginhalinan kang virus kag kon paano dya nagarapta. Nadiskubre nanda ang nga virus nga dya laín sa SARS kag MERS, pero ginatun-an pa ang pagkamakaralatun kag pagkamapanghalit kadya.

 

May bulong bala sa COVID-19?

Wara it direkta nga bulong para sa bisan ano nga coronavirus abáy rën ang COVID-19. Pero, duro sa mga sintoma mahimu bulngon depende sa kondisyon kang lawas kang pasyente. Ang pag-atipan sa lawas kang pasyente nga may impeksiyon mahimu man himuon pareho kang pagpanaba kang hilanat.

PAANO LIKAWAN

Ano ang mahimu kang publiko agëd mapënggan ang pagrapta kang COVID-19?

Ang DOH nagapanugyan kang mga masunod:

a. Pirme hugasan kamayad ang mga alima

b. Kid-anën ang pag-ubo

          i. Magdara pirme kang panyo/tisyu
         ii. Tabunan kang panyo/tisyu ang bâbâ kag irong (mahimu man itabon ang manggas kang bayu ukon ang sëlëd kang siko kon mag-ubo ukon manghatsing)
        iii. Magparayë sa iban nga tawo kon mag-ubo
        iv. Indi magdupra kon sa diin-diin
         v. Itablëg ka mayad ang gingamit nga tisyu
        vi. Hugasan gid pirma ang mga alima pagkatapos mangatsing ukon mag-ubo
       vii. Maggamit kang alkohol/sanitizer

c. Likawan ang magkapët kang mga ilahas nga sapat ukon mga sapat sa uma

d. Siguraduhon nga ang pagkaën naraha kang husto

e. Himua ang mayad kag limpiyo nga pagsinarayu agëd mapabaskëg ang resistensiya kag ikaayong lawas

Ano ang himuon kang mga hospital nga may mga pasyente nga ginaimbestigahan (PUI – Persons Under Investiation) para sa COVID-19?

Ang gindesignar nga infection control committee (ICC) kang hospital ang responsable sa maghimu kang panguna nga imbestigasyon sa mga pasyente. Kon ang pasyente klasipikado rën nga PUI, kinahanglan na rën nga i-quarantine ukon painën.

Kinahanglan dya ipamaan dayon kang ICC sa DOH Regional Epidemiological and Surveillance Units (RESU), nga amo ang mapamaan sa DOH Epidemiology Bureau.

Ang hospital nga may mga PUI magapadara man kang nakolekta nga mga specimen (swab sa tangën kag irong) sa Research Institute of Tropical Medicine (RITM) para sa screening.

Ginahingyu kang DOH sa mga nagaobra sa hospital nga mangin tanda kag magpangaman, kag mag-andam gid kon nagaatubang sa pasyente nga malalâ ang impeksiyon sa bagâ, kapin pa gid sa mga pasyente nga naghalin sa China.

Sa kabilugan, kinahanglan ang mga hospital kag iban pa nga mga pasilidad pang-ikaayong lawas pasanyugon ang pagkontrol nanda kang mga impeksiyon, kapin pa gid sa andang mga emergency room.

Sin-o ang kinahanglan imbestigahan kag i-test dayon para sa impeksiyon kang COVID-19?

Ang mga masunod kinahanglan dayon imbestigahan kag i-test para sa COVID-19:

     1) Ang tawo nga may malalâ nga impeksiyon sa bagâ ukon SARI (severe acute respiratory infection), hilanat kag ubo, kag may sara sa mga nagsunod:

          a. Nagbiyahe ukon nag-estar sa Wuhan sa sëlëd kang  10-14 ka adlaw antes nagpakita kang mga sintoma;
          b. Ang nagaobra sa sa hospital ukon klinika nga may pasyente nga may SARI, sa diin man tana nagaestar, nagbiyahe man ukon wara.

     2) Ang tawo nga may malalâ nga impeksiyon sa bagâ kag may bisan sara lamang kang mga masunod nga basehan sa sëlëd kang 14 ka adlaw antes magmasakit:

          a. Nakaparapit sa kumpirmado ukon posible nga positibo sa COVID-19;
          b. Nakabisita ukon nakaobra sa tindahan kang mga buhi nga sapat sa Wuhan; kag
          c. Nag-obra ukon nag-agto sa sangka pasilidad pang-ikaayong lawas nga may mga pasyente kang COVID-19.

PAGBIYAHE (KINARAY-A)

Ano ang himuon mo kon nagbiyahe ikaw bag-o lang sa Wuhan, China kag nagabatyag kang mga sintoma kang COVID-19?

Ang mga pasyente, kapin pa gid ang nagbiyahe halin sa China, nga may sintoma kang hilanat kag pag-ubo kinahanglan nga magpakonsulta dayon sa hospital.

Ano ang himuon mo kon daw may trangkaso ikaw pero wara nakabiyahe bag-o lang sa China ukon wara makaparapit sa tawo nga nakabiyahe bag-o lang sa China?

Kon mag-amo dya, indi kinahanglan nga magpa-test para sa COVID-19. Magkonsulta sa pinakamarapit nga klinika kon sa pamatyag mo kinahanglan gid.

May mga pagdumili sa pagbiyahe bala nga dapat sundon?

Hëëd. Umpisa kang Pebrero 2, 2020, gin-aprobahan ni Presidente Rodrigo R. Duterte ang temporaryo nga pagdumili kang pagsëlëd kang bisan sin-o nga tawo (magluwas sa mga Filipino ukon may permanent resident visa nga gin-isyu kang Filipinas) nga direkta nga maghalin sa China kag sa mga Special Administrative Regions kadya pareho kang Hong Kong kag Macau.

Ang mga magbiyahe pagguwa kang pungsod ginahambalan nga likawan ang mga lugar nga may mga kaso kang COVID-19. Ang mga biyahero ginahambalan nga magsunod sa mga pagsurundan sa pang-ikaayong lawas kang mga pungsod nga andang agtunan; tun-an kon sa diin ang pinakarapit nga hospital kag makigbalita gid pirme para sa mga bag-o nga impormasyon nahanëngëd sa COVID-19.

Ang mga Overseas Filipino sa mga pungsod nga may kumpirmado nga mga kaso kang COVID-19 tugutan bala nga mag-uli rëgya kanatën?

Hëëd, tugutan sanda. Atipanën sanda kang DOH kon mag-uli sanda. Sa andang pagbalik, atipanën sanda sa sangka pasilidad pang-ikaayong lawas agëd ma-monitor sanda kag mabulong kon kinahanglan pag-abot nanda sa sëlëd kang 14 ka adlaw. Kon ikaw may hilanat kag/ukon ubo sa imong pag-abot, ipamaan dya dayon sa quarantine officer nga naga-duty sa airport ukon pantalan.

Sa diin makabëël ang publiko kang impormasyon nahanëngëd sa COVID-19?

Ang publiko makabëël kang impormasyon nahanëngëd sa COVID-19 sa mga opisyal nga paalinton kang DOH, amo man sa andang website, mga opisyal nga social media account pareho kang Facebook. Mag-andam sa mga fake news ukon indi matuod nga mga balita nga nagarapta online. Usisaa gid pirme ang ginabël-an ninyo ang impormasyon.