COVID-19 FAQS

Last updated: 7 March 2020



Filipino | English | Ilokano | Kapampangan | Sebwano | Waray | Meranaw | Kinaray-a | Pangasinan | Bikol | Hiligaynon


DAGITI KANAYON NGA SALUDSOD

Anya dagiti coronavirus?

Dagiti coronavirus ket dagiti  dadakkel a pamilya ti viruses nga mangmangted ti nadumaduma nga sakit, manipud iti kadawyan  nga panateng aginggana iti mas seryoso nga impeksiyon a kas dagidyay manipud iti Middle East Respiratory Syndrome (MERS CoV) ken Severe Acute Respiratory Syndrome (SARS) nga coronaviruses. Dagiti coronaviruses ket makaited iti nagduduma nga sakit iti ay-ayop iti aglawlaw ken ay-ayop iti kabalbalayan. Dagiti coronavirus ket dagiti  dadakkel a pamilya ti viruses nga mangmangted ti nadumaduma nga sakit, manipud iti kadawyan  nga panateng aginggana iti mas seryoso nga impeksiyon a kas dagidyay manipud iti Middle East Respiratory Syndrome (MERS CoV) ken Severe Acute Respiratory Syndrome (SARS) nga coronaviruses. Dagiti coronaviruses ket makaited iti nagduduma nga sakit iti ay-ayop iti aglawlaw ken ay-ayop iti kabalbalayan. 

Anya dayta novel coronavirus?

Ti novel coronavirus (2019 nCov)  ket baro nga strain iti coronavirus nga saan pay nga nabigbig iti tattao.  Nakaiteden iti seryoso nga pulmonya iti 2019 nCoV idyay China  ken dadduma pay nga ili ken siyudad.

Impablaak  ti World Health Organization daydi 12 Pebrero 2020 nga ti baro nga sakit ket naipanaganan  nga Coronavirus Disease 19, wenno COVID -19.

Sadinno ti naggapuwan ti COVID -19?

Daydi 31 Disyembre 2019, adda naipablaak nga nagbubukel nga kaso ti pulmonya ididyay Wuhan, China.  Dagitoy nga kaso ket naamwan nga naggapo iti coronavirus nga saan pay nga nabigbig nga naggapo iti tattao.

Anya ti simtoma ken posible nga komplikasyon ti impeksiyon ti coronavirus?

Dagiti kadawyan nga simtoma ti impeksiyon ti coronavirus ket dagitoy sumaganad:  kasla rikna ti trangkaso ken problema ti aangsan, gurigor, uyek, ababa ken rigat ti panag-anges. Iti napalalo pay nga kaskaso, maipan nga pulmonya , napalalo nga simtoma ti aangsan,  napaay nga bekkel, wenno patay pa yen.

Kasano nga maibales ti COVID-19

Daydi Enero 24, 2020, impakaammo ti World Health Organization iti maysa nga sakit nga maiyal-alis  iti kada maysa nga tao idyay Wuhan, China. Numanpay ta awan ti usto nga impormasyon nga mangibukel ti ingga iti kapigsa ti panagyalis iti tattao, sibubukel nga panagadal iti medisina ken iti naggapwan na.

Adda kadi agas ti COVID–19?

Awan pay partikular nga agas nga nadiskubre para iti coronavirus maikuyog iti COVID–19.  Numanpay addo nga simtomas na ket maagasan gapo iti kondisyon medikal iti pasyente. Makatulong met nga dakkel iti maipaay nga suporta para iti tattao nga naimpeksiyon.

PANANGITIPA

Anya ti mabalinan ti publiko tapno mapanangitipa ti COVID–19?

Iti Department of Health (DOH) ket nangibalakad iti sumaganad:

     a. Kanayonen nga agugas nga naimbag iti im-ima.

     b. Nu mabalbalin saan nga makiginna iti ay-ayop iti  aglawlaw wenno  iti
         taltalon nga awan ti proteksiyon.

     c. Ipaay ti usto nga panaguyek.

          I. Kanayon nga agawit ti panyo.
         II. Kaluban ti ngiwat ken agong iti panyo wenno tissue (mabalin met iti
             manggas iti bado wenno ti siko) kada agbaen ken aguyek.
       III. Umadayo iti tattao nu aguyek.
       IV. Saan nga agtupra.
        V. Ibelleng nga nasayaat ti nausar nga tissue.
       VI. Agugas nga naimbag malpas aguyek ken agbaen.
      VII. Agusar ti alkohol ken sanitizer.  
    
     d. Siguradwen nga naluto nga naimbag amin nga  makmakan.
     e. Agbiyag nga nasalun-at tapno napigsa ti bagi.

Anya ti aramiden ti ospital iti pasyente nga addaan ti COVID–19/ tattao nga maim-imbistigaan (PUIs)?

Iti naitaengan nga komite ti control ti inspeksiyon (ICC) ti ospital ti responsible iti umuna nga imbestigasyon dagiti kaso. Nu maibilang iti tao nga maimbistigaan kasapulan nga ma-quarantine nga dagos.

Iti ICC ti mangibaga iti DOH Regional Epidemiology and Surveillance Units nga isu met ti mangibaga iti DOH Epidemiology Bureau.

Dagiti ospital nga addaan ti PUIs ti mangiyapan ti naurnong nga specimens (oropharyngeal ken nasal swabs) idyay Research Institute of Tropical Medicine (RITM) para iti screening.

Papigsaen ti DOH ti nakem dagiti trabahante iti salun-at tapno pumigsa ti panagaywan kadagiti pasyente ti COVID-19 nga addaan ti napalalo nga impeksiyon ti  aangsan kadagiti pasyente nga addaan padas da nga nagbiyahe iti China.

Iti maudi, amin nga pasilidad ti salun-at ket agpangato ti abilidad da nga mangipagel ken manangtengngel iti aramid da, lallalo iti departamento ti narikut.

Siasinno ti kasapulan nga maimbestiga nga dagos ken maeksamen nu addaan ti impeksiyon ti COVID-19?

Dagiti sumaganad ti kasapulan nga maimbestiga ken maeksamen para iti COVID-19:

     1) Iti maysa nga tao nga addaan napalalo nga impeksiyon ti aangsan (severe respiratory infection (SARI)), gurigor ken uyek, ken addaan iti maysa wenno amin kadagitoy a simtoma:

           a) padas iti biyahe ken rimwar ti Wuhan iti panawen nga 10-14 nga aldaw sakbay nga nakakitaan ti simtoma;

           b) trabahante iti salun-at ken nagtrabaho iti aglawlaw nga adda dagiti pasyente nga addaan napalalo nga impeksiyon ti aangsan nga tartarakenen, saan nga bale nu adda man padas nga nagbiyahe wenno sadinnoman
               ti residensiya.

     2) Iti maysa nga tao nga adda napalalo nga sakit ti aangsan  (acute respiratory infection (ARI)) ken nakitaan iti maysa kadagitoy nga rikna iti uneg ti 14 nga aldaw sakbay iti rugi ti sakit:

          a) naasideg nga engkuwentro iti napaneknekan wenno
              napagsuspetsahan nga kaso;

          b) nagbisita/nag-obra iti palengke iti nabiyag nga ay-ayop idyay
              Wuhan; ken,

          c) nag-obra/napan iti pasilidad ti salun-at nga addaan pakaammo nga adda dagiti pasyente ti HAI-associated COVID-19.
 

BIYAHE

Anya ti aramidem nu nagbiyahe ka kadagitoy iti Wuhan, China, ken marikriknam dagiti simtoma iti COVID-19?

Dagiti pasyente, lallalo dagidyay nagbiyahe ti China, nga nagpakita ti simtoma ti gurigor ken uyek ket kasapulan nga mangala nga dagos iti medikal nga atensiyon iti uneg ti ospital. 

Anya ti aramidem nu marikriknam ti bassit nga simtoma ti kasla-trangkaso, ngem saan ka met nga nagbiyahe ti China iti kadagitoy, wenno saan ka met nga naiasideg iti uray asinnoman nga nagbiyahe ti China?

Iti kastoy nga kaso, awan ti kasapulan nga maeksamen para iti 2019-nCoV ARD. Agpakonsultan iti kaasidegan nga pasilidad ti salun-at nu kasapulan unay.

Adda kadi maobserbaran nga panagpagel ti biyahe?

Wen. Daydi pay 2 Pebrero 2020, inaprobaran  ni Presidente Rodrigo R. Duterte iti temporary nga panagpagel nga umuneg iti uray asinnoman (saan nga bale kadagiti Filipino ken dagiti adda iggem da nga PR resident visas nga naggapo iti Filipinas) nga deretso nga naggapo ti China ken kadagiti Special Administrative Regions na, kaspagarigan Hongkong ken Macau.

Dagiti rumrumwar iti ili nga agbiya-biyahe ket mabalakadan nga saan mapan iti luglugar nga addaan ti novel corona virus. Mabalakadan dagiti biyahero nga dumngeg iti balakad ken plano para salun-at iti publiko ti ili nga apan da bisitaen wenno pagtaengan ; ammowen dagiti pasilidad ti salun-at nga kaasidegan iti lugar da; ken kanayon nga ammowen iti amin nga impormasyon manipod iti sakit nga COVID-19.

Mapalubusan kadi nga agawid ditoy Filipinas dagiti Overseas Filipinos nga naggapo iti il-ili nga naammowan nga addaan ti kaso ti 2019 nCoV ARD ?

Wen, mapalubusan da. Aramaten isuda ti DOH nu agawid da ditoy.  Iti sisasangpet da, maiyapan da nga dagos iti pasilidad ti salun-at  para mabantayan da ken maikkan ti kasapulan pay nga medical management  kassangpet da iti 14 nga aldaw . Nu adda gurigor da ken uyek kassangpet da, ipakaammo na nga dagos iti medical officer/s on duty idyay pay airport wenno seaport.

Sadinno nga makaala ti publiko ti impormasyon maipanggep iti 2019 nCoV ARD?

Makaala ti publiko iti impormasyon maipanggep iti 2019 nCoV manipod ti DOH pakaammo iti media, DOH website, ken social media platforms. Agannad iti fake news ken pakaammo nga aggapo iti online, ken kanayon nga ammowen iti naggapwan ti impormasyon.