COVID-19 FAQS

Last updated: 7 March 2020



Filipino | English | Ilokano | Kapampangan | Sebwano | Waray | Meranaw | Kinaray-a | Pangasinan | Bikol | Hiligaynon


Ano ang mga coronavirus?

Ang mga coronavirus isa ka daku nga pamilya sang mga virus nga nagadulot sang nanarisari nga mga sakit, halin sa kinaandan nga sip-on asta sa mas seryoso nga mga impeksiyon parehas sang ginadulot sang Middle East Respiratory Syndrome-related Coronavirus (MERS-CoV) kag Severe Acute Respiratory Syndrome-related Coronavirus (SARS-Cov). Ang coronavirus makadulot man sang nanarisari nga mga sakit sa kasapatan sa kaumahan kag sa mga panimalay.

Ano ang novel coronavirus?

Ang novel coronavirus (2019-n-Cov) bag-o nga sahi sang coronavirus nga wala pa makilal-an sadto sa mga tawo. Ang 2019-n-Cov nakadulot sang malala nga pulmonya sa madamu nga mga kaso sa China kag nadala sa nagkalain-lain nga mga pungsod kag mga siyudad.

Sang nagligad nga Pebrero 12, 2020, ang World Health Organization nag-anunsiyo nga ang bag-o nga sakit opisyal nga pagatawgon nga Coronavirus Disease 19 o COVID-19.

Sa diin nag halin ang COVID-19?

Sang nagligad nga Disyembre 31, 2019, may pagdamu sang mga kaso sang pulmonya nga wala mahibal-an ang gintunaan nga nabalita sa Wuhan, China. Sang ulihi nahibal-an nga ginadulot ini sang sakit coronavirus, bag-o nga sahi nga wala pa makilal-an sadto sa mga tawo.

Ano ang mga sintomas kag posible nga mga kumplikasyon sang impeksiyon sang coronavirus?

Kaupod sa mga masami nga mga palatandaan sang impeksiyon sang coronavirus amo ang mga katulad sa trangkaso kag pagkahapu, hilanat, ubo, paglagas sa pangginhawa, kag kabudlay sa pangginhawa. Sa mga malala nga mga kaso, mahimu ini magdulot sang pulmonya, malala nga sakit sa bagâ, pagkapaslaw sang bato, kag pati na ang kamatayon.

Paano makalaton ang COVID-19?

Sang Enero 24, 2020, nakumpirma sang World Health Organization ang pagkalaton nga tawo-sa-tawo sa kadam-an sa Wuhan City, China. Apang, wala pa sing sampat nga impormasyon agud makahimo sang pat-ud nga konklusyon nahanunggod sa kagrabehon sang pagkalaton sang tawo-sa-tawo, bug-os nga klinikal nga pagkakilal-an, kag ang orihinal nga ginhalinan sang paglapta.

Ang mga eksperto sa ikaayong lawas nagapadasig sang ila pagpanalawsaw agud tun-an ang ginhalinan sang virus kag kon paano ini nagalapta. Ang virus nahibaluan nga lain ini sa SARS kag MERS, pero ang pagkamakalalaton kag kabaskugon sini ginatun-an pa.

May pagbulong na bala para sa COVID-19?

Wala pa sang tuhoy nga pagbulong sa ano man nga coronavirus, lakip na ang COVID-19. Apang, kalabanan sang mga sintomas sini mabulong base sa kundisyon nga klinikal sang pasyente. Ang supportibo nga pag-amlig para sa nalatnan nga tawo mahimo man nga mangin tuman ka epektibo.

PAGPUGONG

Ano ang mahimu sang publiko para mapunggan ang paglapta sang COVID-19?

Ang DOH nagapanugyan sa publiko nga mag:

MASAMI NGA MAGHUGAS SANG MGA KAMOT GAMIT NG HABON

PAG-OBSERBAR SANG INSAKTO NGA MGA PAMATASAN SA PAG-UBO

LIKAWAN ANG INDI PROTEKTADO NGA PAGTANDOG SA MGA HAGUP O ILAHAS NGA KASAPATAN.

PAGSIGURO NGA NALUTO SING MAAYO ANG MGA PAGKAON KAG PAGMENTINAR SANG PAGSINALAYO NGA YARA SA MAAYONG PANGLAWASON
     a. Masami kag insakto nga paghugas sang mga kamot
     b. Pag obserbar sang insakto nga mga pamatasan sa pag-ubo
          i. Pirmi magdala sang panyo/tisyu
         ii. Tabunan ang bibig kag ilong gamit ang panyo/tisyu (ang manggas o piluan sang siko mahimu  man maggamit sa pagtabon sang bibig kon mag-ubo ukon manghatsi)
        iii. Magpalayo sa mga tawo kon mag ubo
        iv. Indi magdula kon sa diin-diin
         v. Ihaboy sang insakto ang mga nagamit nga mga tisyu
        vi. Masami nga hugasan ang mga kamot matapos mag-ubo o manghatsi
       vii. Maggamit sang alcohol o sanitizer.
     c. Likawan ang indi protektado nga pagtandog sa mga hagup o ilahas nga kasapatan.
     d. Siguruhon nga naluto sang maayo ang mga pagkaon.
     e. Magmentinar sang pagpsinalayo nga yara sa maayo nga panglawason agud mapabakud ang immunidad.

Ano ang dapat himuon sang mga Ospital sa mga pasyente/PUI (Person Under Investigation ukon Tawo nga Ginaimbestigahan) sa COVID-19?

Ang gindesignar nga mga infection control committee (ICC) sang ospital amo ang mangin responsable sa panguna nga pag-imbestigar sang mga kaso. Sa tion nga ang kaso maklasipikar nga tawo nga yara sa imbestigasyon (PUI), kinahanglan sya nga ikwarantina.

Ang ICC gilayon nga magapahibalo sa DOH Regional Epidemiology and Surveillance Units (RESU) nga amo ang magareport sa DOH Epidemiology Bureau.

Ang mga ospital nga may mga PUIs magapadala man sang ginkolekta nga mga specimen (oropharyngeal kag nasal swabs) sa Research Institute for Tropical Medicine (RITM) para sa screening.

Ang DOH nagapanugyan sa mga naga trabaho sa ikaayong lawas nga mangin aligmat kag maghimu sang dugang nga mga pauna nga mga tikang kon nagapakig-salamuha sa mga pasyente nga mga malala nga impeksiyon respiratoryo, ilabi na gid ang mga nakaagi byahe sa China.

Sa katapusan, tanan nga mga pasilidad sa ikaayong lawas, dapat mag dugang sang ila mga pahanuntunan sa pagpugong sa mga impeksiyon kag mga pangginawi sa pagkontrol, ilabi na gid sa ila mga departamento sang emerhensiya.

Sin-o ang dapat gilayon nga imbestigahan kag ipatest para sa COVID-19 impeksiyon?

Ang mga masunod amo ang dapat gilayon nga imbestigahan kag ipatest para sa COVID-19
     1.) Ang tawo nga may malala nga impeksiyon respiratoryo (SARI), hilanat kag ubo, kag may bisan isa sang mga masunod:
          a.) nakaagi nga nagbyahe o nag-istar sa Wuhan sa 10-14 mga inadlaw bag-o ang pagtuhaw sang mga sintomas;
          b.) nakabisita/nag-obra sa merkado sang mga buhi nga mga sapat sa Wuhan; kag
          c.) Nagaobra/nagakadto sa pasilidad sang ikaayong lawas nga may ginareport nga mga pasyente nga may HAI-associated COVID-19.

PAGBIYAHE (HILIGAYNON)

Ano ang dapat himuon mo kon nakabiyahe ka sang damlag lang sa Wuhan, China kag may ginabatyag nga mga sintomas sang COVID-19?

Ang mga pasyente, kapin pa gid sa mga nagbiyahe halin sa China nga nagapakita sang mga sintomas sang hilanat kag ubo dapat magkuha gilayon sang medikal nga atensiyon sa ospital.

Ano ang dapat himuon mo kon nagabatyag ka sang mga mahina nga mga sintomas sang daw trangkaso, apang wala nakabiyahe sa China sang damlag lang o wala sang lapitanay nga pag-atubang sa bisan sin-o nga nagbiyahe sa China?

Sa kaso nga ini, wala sang kinahanglang nga mag patest para sa 2019 n-CoV ARD. Palihog pakonsulta sa imo pinakamalapit nga pasilidad para sa ikaayong lawas depende sa pagpamatyag mo.

May mga pagpuggong bala sa pagbyahe nga dapat ubrahon?

Huo. Humalin Pebrero 2, 2020, ang Presidente Rodrigo R. Duterte nag-apruba na sang temporary nga pagpauntat sang pagsulod sang bisan sin-o nga tawo (waay labot sa mga Filipino kag sa mga nagauyat sang PR Resident visa nga gin-isyu sang PH) nga direkta halin sa China kag ang iya mga Special Administrative Regions, hal., Hongkong Macau.

Ang mga nagabiyahe pagwa ginapahanugyanan man nga likawan ang pagbiyahe sa mga lugar nga may nahibalu-an nga kaso sang novel coronavirus. Ang mga naga byahe ginapahanugyanan nga magsunod sa mga pahibalo kag plano para sa ikaayong lawas sang mga pungsod nga ila bisitahan o tiniran; hibaluon ang mga pasilidad nga pinakamalapit sa ila lokasyon; kag mintinaron nga maging updated sa mga pinakaulihi nga mga impormasyon nahanungod sa sakit.

Ginapahanugutan bala ang mga Overseas Filipinos nga yara sa mga pungsod nga may kumpirmado nga 2019 n-COV ARD nga mga kaso nga makapauli?

Huo, ginapahanugutan sila. Ang DOH magatatap sa ila kung magapauli sila. Sa ila pagbalik, sila pagaatipanon sa isa ka pasilidad para sa ikaayong lawas para sa pag monitor kag dugang nga medical management sa oras sang ila pagpauli, sa sulod sang 14 ka mga adlaw. Kung may hilanat kag/o ubo sa ila pag-abot, gilayon nga ipahibalo sa opisyal sang medikal nga kwarantina nga naka-duty sa airport o sa pantalan.

Sa diin makakuha ang publiko sang impormasyon nahanungod sa 2019-nCoV ARD?

Ang publiko makakuha sang impormasyon nahanungod sa 2019 nCOV ARD halin sa mga opisyal nga mga pahibalo sang DOH, websitem kag opisyal nga mga social media nga mga plataporma. Palihog maghalong sa mga peke nga mga balita kag mga report nga nagalapta online, kag pirme gid i-verify ang ginahalinan sang inyo mga impormasyon.