COVID-19 FAQS

Last updated: 7 March 2020



Filipino | English | Ilokano | Kapampangan | Sebwano | Waray | Meranaw | Kinaray-a | Pangasinan | Bikol | Hiligaynon


Ano an mga coronavirus?

An mga coronavirus, sarong dakulang pamilya nin virus  na nagkakawsa nin manlain-lain na helang poon sa simpleng sîpon sagkod sa mas orog kadelikadong mga impeksiyon arog kan Middle East Respiratory Syndrome-related Coronavirus (MERS-CoV) asin Severe Acute Syndrome-Related Coronavirus (SARS-CoV).  Puwede man magkawsa an coronavirus nin manlain-lain na helang sa mga hayop sa uma asin mga ataman na hayop.

Ano an novel coronavirus?

An novel coronavirus (2019 nCov), sarong bâgong klase nin virus na dai pa dating nareparo sa mga tawo.  Sa mga nagkapirang kaso sa China, nagkawsa an 2019-nCov nin malalang pulmonya na naikalat sa manlain-lain na nasyon asin mga siyudad.

Kan 12 Pebrero 2020, inanunsiyo kan World Health Organization na an bâgong helang opisyal nang aapodon na Coronavirus Disease o COVID-19

Saen hali an COVID-19?

Kan nakaaging 31 Disyembre 2019, igwa nin ibinaretang mga kalat-kalat na kaso nin pulmonya sa probinsiya kan Wuhan sa China na dai aram kun ano an kawsa.  Kan mga suminunod na aldaw naaraman na an outbreak kawsa kan coronavirus, na dai pa man dating nahiling sa mga tawo.

Ano an mga sintomas asin posibleng komplikasiyon kan impeksiyon na hatod kan coronavirus?

Kairiba sa mga ordinaryong senyal kan impeksiyon nin coronavirus an mga  sintomas na garo-sa-trangkaso, kalintura, ábo, pag-uru-utnga  asin iba pang kadipisilan sa    paghangos.  Sa mga malaláng kaso, puwede ining magkawsa nin pulmonya, acute respiratory syndrome, pagpalya kan bato, o pagkagadan.

Pâno nakakaulakit an COVID-19?

Kan 24 Enero 2020, kinumpirma kan World Health Organization na igwang  tawo-sa-tawo na pag-ulakit na an kadaklan nasa siyudad kan Wuhan sa China.  Alagad dai pang bastanteng impormasyon tanganing magkaigwa nin eksaktong konklusyon  manungod sa tindi kan urulakitan na tawo-sa-tawo, an kompletong gawi kan virus na ini, asin an orihinal na pinûnan kan outbreak.

Igwa na nin bulong para sa COVID-19?

Daing  espesipikong bulong sa maski anong coronavirus kairiba na an COVID-19.  Alagad, kadaklan sa mga sintomas, puwedeng bulungon base sa kondisyon kan pasyente.  Saro sa pinakaepektibong paagi ki pagbulong an tig-aapod na supportive care o an maray na pangataman sa naulakitan na mga tawo.

Ano an magiginibo kan publiko tanganing malikayan an paglakop kan COVID-19?

Tig-aabisuhan kan DOH an publikong:

     a. Ugalion an paghugas nin kamot
     b. Sundon an tamang mga gawì sa pag-abo:

          i. Magdara pirmi nin panyo/tisyu
         ii. Takloban an ngimot asin dungo gamit an panyo/tisyu (puwede man na ipantaklob an manggas kan bado asin likod kan siko mantang nagbabâwon o nag-aabo.
        iii. Magrayo sa mga tawo kun nag-aabo.
        iv. Dai maglustab.
         v. Itapok sa tamang lugar an mga tisyu.
        vi. Pirming maghugas nin kamot pagkatapos na magbâwon o mag-abo.
       vii. Maggamit nin alcohol/sanitizer.

     c. Ibitaran an pagrani sa mga hayop na nasa uma o lagaw na hayop kun daing proteksiyon
     d. Siguraduhon na na lutong marhay an pagkaon
     e. Padanayon an marhay na salud.

 

Ano an dapat gibohon kan mga ospital na may (mga) pasyenteng tig-iimbestigaran kun may COVID-19 (PUI)?

An mga miyembro kan infection control committee (ICC) kan ospital an responsable sa pangenot  na imbestigasyon kan kaso.  Kun klinasipikar na an kaso na Person Under Investigation (PUI), kaipuhan siyang i-quarantine.

Kaipuhan ining ipaaram kan ICC sa DOH Epidemiology and Surveillance Units (RESU), na kaipuhan man magreport sa DOH Epidemiology Bureau.

Ipapadara kan mga ospital na may mga PUI an kinolektang mga specimen (oropharyngeal asin nasal swabs o mga pigpapahid sa dungo, ngimot, siring man sa poon kan dila asin ngala-ngala nganing makakua nin sampol na liwoy, plema, asin likido sa lawas) sa Research Institute of Tropical Medicine (RITM) para sa screening.

Iniengganyar man kan DOH an mga health worker na maging mapagbantay asin maggibo nin dagdag na paagi sa paglikay na dai maulakitan kan  mga pasyenteng  may malalang impeksiyon sa paghangos, lalo na itong hali sa biyahe sa China.

      Sa huri, kaipuhan na pakarhayon kan mga pasilidad sa salud an saindang standard infection prevention and control practices, lalo na an saindang mga emergency department.

Sisay an kaipuhan tulos imbestigaran asin i-test para sa impeksiyon kan COVID-19?

Kaipuhan imbestigran asin i-test tulos  para sa COVID-19 an minasunod:

     1. An sarong tawo na may severe respiratory infection (SARI), kalintura asin abo, buda igwa nin saro sa mga minasunod:

          a) Nakaaging pagbiyahe sa o nag-istar sa Wuhan 10-14 na aldaw bâgo magpoon an sintomas.
          b) Sarong health worker na nagtatrabaho sa palibot na an mga pasyenteng tig-aataman igwa nin malalang  impeksiyon sa paghangos,  sainman na lugar naghali, residensiya o istorya nin pagbiyahe.

     2. An sarong tawo na may acute respiratory infection (ARI) asin igwa nin saro sa mga minasunod na krayterya sa laog nin 14 aldaw bâgo magpoon helang.

          a. Pagrani sa sarong tawong kumpirmado o posibleng may COVID-19
          b. Pagbisita/pagtrabaho sa mga saud na tigbabakalan nin mga buhay na hayop sa Wuhan.
          c. Nagtrabaho/Nagpasiring sa sarong health facility na may nabaretang may HAI-associated COVID-19.

PAGBIYAHE (BIKOL)

Ano an kaipuhan mong gibuhon kun nagbiyahe ka sa Wuhan asin nakakamatì nin mga sintomas kan COVID-19?

An mga pasyente, lalo na su mga nagbiyahe sa China, na nahihilingan nin mga sintomas na kalintura asin abò, kaipuhan na magpasiring tulos sa ospital para matawan nin atensiyong medikal.

Ano an kaipuhan mong gibuhon kun nakakamatì ka nin katamtaman na garo-sa-trangkasong mga sintomas pero dai ka man nagbiyahe sa China o dai ka man nin nakairibang nagbiyahe sa China?

Sa arog kaining sitwasyon, dai na man kaipuhan na magpa-test kun may COVID-19.  Magpakonsulta sa pinakaharaning pasilidad sa salud kun namamatian na kaipuhan.

May mga pagbabawal na biyahe na dapat sundon?

Igwa.  Puon kan 2 Pebrero 2020, inaprubaran ni Presidente Rodrigo Duterte an temporary ban of entry kan mga persona (apuwera sa mga Filipinong igwang PR resident cisa na inisyu kan Pilipinas) na direktang hali sa Tsina asin sa mga Special Administrative Regions kaini arog kan Hongkong, Macau.

An mga paluwas na biyahero, tig-aabisuhan man na iwasan an mga lugar na igwa nin mga kaso nin coronavirus.  An mga biyahero, pigpapataanan man na sunudon an mga advisory asin mga planong manungod sa salud  pampubliko sa mga nasyon na saindang dudumanon; aramon ang mga pinakaharaning mga pasilidad sa salud sa saindang lokasyon; asin aramon an mga pinakabâgong impormasyon manungod sa helang na ini.

Tutugutan daw makauli an mga Overseas Filipino sa mga nasyon na igwang kumpirmadong kaso nin COVID-19?

Iyo, puwede man sindang mag-uli.  An DOH na an bahala  pag nakauli na sinda.  Sa pag-abot, dadarahon sinda sa sarong pasilidad pangsalud tanganing mamonitor asin matâwan nin medikal na atensiyon sa laog ni  14 aldaw.  Kun igwa kang kalintura/abo  pag-abot mo, ipaaram mo tulos sa (mga) quarantine medical officer na naka-duty sa airport o piyer.

Saen man puwedeng makakua an publiko nin impormasyon manungod sa COVID-2019?

Makakakua an publiko nin impormasyon sa mga opisyal na press release kan DOH, website, asin mga plataporma na pang-social media.  Maglikay sa mga pekeng bareta asin mga report na naglalakop online, asin pirming beripikaron kun magpagkakatiwalaan an tighalian kan impormasyon.